Jedinstveni registar korisnika platne usluge izvršavanja novčane doznake Narodne banke Srbije

Na osnovu Zakona o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma(“Sl. glasnik RS”, br. 113/2017 i 91/2019), Narodna banka Srbije će voditi Jedinstveni registar korisnika platne usluge izvršavanja novčane doznake (u daljem tekstu: Registar). Narodna banka Srbije je počela da vodi ovaj Registar od 1. juna 2020. godine.

Novčane doznake (lični transferi novca) predstavljaju platnu uslugu kod koje pružalac platnih usluga prima platiočeva novčana sredstva bez otvaranja platnog računa za platioca ili primaoca plaćanja, isključivo radi stavljanja tih sredstava na raspolaganje primaocu plaćanja, ili radi prenosa tih sredstava primaočevom pružaocu platnih usluga, koji ih stavlja na raspolaganje primaocu plaćanja. Sama zakonska definicija novčanih doznaka implicira da je reč o transferu novca koji se odvija mimo bankovnih računa, što je usluga koja se u najvećoj meri pruža preko globalnih servisa za prenos novca.

Stoga, predmetne novčane transakcije uključuju korisnike platnih usluga (platioce i primaoce plaćanja) i pružaoce platnih usluga.

Registar sadrži podatke o svim korisnicima platne usluge izvršavanja novčane doznake, u koje spadaju i platioci, tj. lica koja šalju novac (u zemlji i u inostranstvo), i primaoci, tj. lica koja primaju novac (u zemlji i iz inostranstva). Prema tome, podaci u ovom registru odnose se na korisnike ove platne usluge bez obzira na to da li primaju ili šalju novčana sredstva, ali ne i na građane koji preko platnih računa u bankama primaju novčana sredstva iz inostranstva po osnovu penzija i zarada, socijalne pomoći i sl. Takođe, Registar sadrži samo podatke o korisnicima novčanih doznaka (ime i prezime korisnika, JMBG, a br. pasoša za strane državljane / ili evidencioni broj stranca u RS koji određuje nadležni državni organ i adresa prebivališta / boravišta), dok Registar ne sadrži podatke o konkretnim novčanim transakcijama i iznosima tih transakcija.

Platnu uslugu izvršavanja novčane doznake u međunarodnom platnom prometu pružaju banke, platne institucije i JP Pošta Srbije, kao ovlašćeni pružaoci platnih usluga koje se odnose na prenos novčanih sredstava korišćenjem sistema Western Union, MoneyGram International Inc. i RIA Money Transfer.

Narodna banka Srbije vodi ovaj Registar u elektronskom obliku, na osnovu podataka koje joj dostavljaju pružaoci platnih usluga. Isti imaju obavezu redovnog dostavljanja podataka u Registar i odgovaraju za tačnost tih podataka. Narodna banka Srbije odgovara za istovetnost podataka primljenih od pružaoca platnih usluga sa podacima u Registru.

Kada je reč o svrsi vođenja ovog Registra, Narodna banka Srbije objašnjava da je osnovni cilj ovog Registra unapređenje efikasnosti sistema za sprečavanje pranja novca u vezi sa izvršenjem platnih transakcija. Naime, Zakonom o platnim uslugama, Jedinstveni registar računa proširen je tako da obuhvati ne samo račune pravnih lica i preduzetnika, već i račune svih fizičkih lica, upravo radi unapređenja efikasnosti borbe protiv kriminalnih aktivnosti. Budući da su s primenom novog Zakona o platnim uslugama počele da posluju i licencirane platne institucije, koje pružaju uslugu prenosa novčanih sredstava bez otvaranja posebnog računa (novčana doznaka), uočena je potreba da se ova evidencija proširi i na korisnike novčanih doznaka, s obzirom na raširenost mreže finansijskih institucija koje pružaju ove usluge i obim tih transakcija. Na taj način se ne daju nikakva dodatna prava organima koji učestvuju u borbi protiv kriminalnih aktivnosti (tužilaštva, sudovi, policija i Uprava za sprečavanje pranja novca), niti će njima biti dostupni bitno drugačiji podaci od postojećih koji se tiču krivičnog gonjenja, već se omogućava olakšani i brži pristup podacima o korisnicima novčanih doznaka kada je to neophodno za otkrivanje kriminalnih aktivnosti, jer neće postojati potreba da se ovi organi obraćaju svim platnim institucijama, tj. svakoj platnoj instituciji pojedinačno (što za sobom nosi neblagovremenost u postupanju i odgovarajuće rizike), već će se podaci voditi centralizovano. Pritom, informatička rešenja koja se odnose na ovaj Registar takva su da će se strogo kontrolisati koja ovlašćena lica će pristupati ovim podacima i da li postoji osnov u svakom pojedinačnom slučaju.

Organima i licima koja su ovlašćena da vrše uvid u podatke iz ovog Registra, Narodna banka Srbije obezbeđuje taj uvid isključivo putem posebnog aplikativnog rešenja, na osnovu primljenog zahteva potpisanog kvalifikovanim elektronskim potpisom. Sudovima i drugim nadležnim organima ovi podaci mogu se, osim putem posebnog aplikativnog rešenja, davati i na osnovu pismenog zahteva.

Podaci iz ovog Registra neće biti javno dostupni i na njih će se primenjivati odredbe Zakona o platnim uslugama (“Sl. glasnik RS”, br. 139/2014 i 44/2018) koje se odnose na poslovnu tajnu, kao i odredbe propisa kojima se uređuje zaštita podataka o ličnosti.

Kada je reč o prekograničnom prenosu novca u fizičkoj formi, shodno Zakonu o deviznom poslovanju (“Sl. glasnik RS”, br. 62/2006, 31/2011, 119/2012, 139/2014 i 30/2018),  lični prenos sredstava plaćanja je prenos sredstva iz Republike u inostranstvo ili iz inostranstva u Republiku koji se ne zasniva na izvršenju posla, već po osnovu poklona i pomoći (uključujući i pomoć članu porodice), nasledstva, rente, podmirenja duga useljenika i sredstava koja iznose iseljenici, a vrši se između rezidenta – fizičkog lica i nerezidenta. Po navedenim osnovima, građani Republike Srbije mogu bez ograničenja prenositi u inostranstvo sredstva plaćanja do iznosa od 10.000 evra mesečno, a u većem iznosu uz pokazivanje odgovarajuće dokumentacije. U pogledu plaćanja robe i usluga u inostranstvu, građani, načelno posmatrano, mogu da vrše sva plaćanja prema inostranstvu na osnovu odgovarajuće dokumentacije.

O značaju novčanih doznaka govore i statistički podaci – Prema izveštaju Svetske banke, doznake poslate u Srbiju čine 8,56 odsto bruto domaćeg proizvoda i važan su činilac u smanjivanju siromaštva u zemlji. Od 2004. godine, priliv novca u Srbiju je bio procenjen na između 2,2 i 3,7 milijardi evra godišnje. U 2018. godini, Srbija je bila rangirana kao 37. zemlja u svetu po primljenim sredstvima, sa većinom doznaka poslatih iz Nemačke. U 2019. godini, ukupan priliv po osnovu novčanih doznaka iz inostranstva iznosio 3,516 milijardi evra, odnosno oko 8% BDP-a, dok je udeo u navedenom iznosu onih novčanih doznaka iz inostranstva čiji će korisnici biti predmet evidentiranja u Registru iznosio oko 482 miliona evra.